Resimli kitaplar sadece uyku öncesi oyalayıcılar mı yoksa bir çocuğun zihinsel ve duygusal gelişimine katkı sağlayan en temel yapı taşları mı? Pēji Talks podcast serimizin bu bölümünde, çoğu zaman hafife alınan ama aslında hayat boyu sürecek bir okuma kültürünün başlangıç noktası olan “resimli çocuk kitapları”nı konuşuyoruz.

Biz Pēji’yi kurarken şuna inandık: Bir çocuğun kitapla ilk karşılaşması, onun edebiyatla ve dünyayla kuracağı ilişkinin ilk adımıdır. Çünkü çocuk önce kelimeleri değil, görüntüleri okur. Önce resmi izler, sonra dünyayı anlamlandırmaya başlar. Bu büyülü başlangıcın neden bu kadar önemli olduğunu, çocuk kitapları yazarı sevgili Özge Lokmanhekim ile derinlemesine inceledik.

Resimli Kitaplar Neden Sadece Küçük Çocuk Kitabı Değildir?

Pek çoğumuz resimli kitapların sadece okumayı bilmeyen küçük çocuklar için olduğunu düşünürüz. Ancak Özge Lokmanhekim, bu algının ne kadar eksik olduğunu şu sözlerle özetliyor:

“Resimli kitaplar herkesin duygularına hitap eder. Sanatsal anlamda gözünüze ve ruhunuza dokunur. Empati kurmanızı sağlar, hayata bakış açınızı değiştirir, sizi kendi çocukluğunuza götürür ve ufkunu açar. Bu yüzden resimli kitaplar sadece küçük çocuk kitabı değildir.”

Peki, bir resimli kitabı gerçekten “nitelikli” yapan şeyler nelerdir?

• Resim ve Metin Dengesi: Çizimler metni gölgede bırakmamalı, metin de çizimin anlattığı hikayeyi boğmamalıdır.
• Didaktik Olmamak: Çocuğa sürekli parmak sallayarak “Bunu yaptı, başına kötü bir şey geldi. Sen dersini al” diyen öğretici ve baskıcı metinlerden uzak durulmalıdır.
• Umut Vermek: Hikaye çocuğa hangi duyguyu yaşatırsa yaşatsın, sonunda mutlaka umut barındırmalıdır.

Ebeveyn-Çocuk Bağını Güçlendiren Bir Araç

Özge Hanım, kendi oğlu Kemal ile olan hikayesinde resimli kitapların bir edebiyat aracından çok bir “iletişim köprüsü” olduğunu belirtiyor. “Benim oğlum arabaları ve süper kahramanları çok seviyordu, ben ise bunlardan hiç anlamıyordum. Ancak resimli kitaplar benim de bildiğim ve sevdiğim bir alandı. Çocuğumla keyif alarak zaman geçirecek, ortak bir dil kuracak aracı resimli kitaplarda buldum. Çocuğun dil gelişimini veya okuryazarlığını bir kenara bırakın, sadece anne-oğul keyifle paylaşım yaptığımız bir andı o.”

Görsel Anlatım Hayal Gücünü Nasıl Besler?

Çocukların, zihnin en hızlı geliştiği 3-6 yaş döneminde önce resmi okuyup sonra hikayeyi dinliyor olmaları inanılmaz bir bağlamsal öğrenme sürecidir. Bir kitabın uyarlaması olan bir filmi izlediğinizde (örneğin Matilda), artık karakterin yüzü, saçları, bandanası zihninize kazınır ve okurken kendi hayalinizi kuramazsınız. Ancak bir çocuk, kitapta çok detaylı betimlenmemiş bir karakteri illüstrasyonlardaki ipuçlarıyla kendi zihninde, kendi renkleriyle yaratır. Bu, beyindeki neden-sonuç ilişkisini ve problem çözme becerilerini muazzam derecede geliştirir.

Melbourne Üniversitesi’nin yaptığı araştırmalara göre, okul öncesi dönemde ebeveynleri tarafından düzenli olarak kitap okunan çocukların okuma, anlama ve bilişsel becerilerinin (örneğin akranlarına göre zihinsel olarak aylarca daha ileride olma durumu) ciddi bir sıçrama yaptığı kanıtlanmıştır.

Kelime Sayısı Tuzağı ve “Sessiz Kitaplar”

Ebeveynlerin kitap alırken düştüğü en büyük yanılgılardan biri kitabı kelime sayısına göre değerlendirmektir. “İçinde çok az yazı var, buna değmez” mantığı, görsel okumanın gücünü hiçe saymaktır. Aksine, iyi bir yazar çok fazla şeyi en az kelimeyle, net bir biçimde çocuğa aktarabilen yazardır.

Hatta içinde hiç kelime bulunmayan, sadece illüstrasyonlarla koca bir dünyayı anlatan Sessiz Kitaplar (Wordless Picture Books) vardır. Sessiz kitaplar, çocukların sanatla tanıştığı ilk yerdir. Çocuk aynı resme bakarak her gün farklı bir hikaye uydurabilir, iç dünyasındaki sıkıntıları veya sevinçleri o resim üzerinden size farkında olmadan anlatabilir.

30 Milyon Kelime Farkı

Erken çocukluk döneminde kitap okumanın önemini kanıtlayan en çarpıcı araştırmalardan biri Betty Hart ve Todd Risley tarafından yapılan ve Dr. Dana Suskind’in “Thirty Million Words” (Otuz Milyon Kelime) girişimiyle ünlenen çalışmadır. Farklı sosyo-ekonomik seviyelerden gelen aileler incelendiğinde, 4 yaşına gelene kadar çocukların duydukları kelime sayısında 30 milyon kelimelik bir uçurum olduğu fark edilmiştir. Kelime dağarcığı eksik olan çocuklar akademik hayata her zaman geriden başlamaktadır. Bu açığı kapatmanın en masrafsız, en basit ve en etkili yolu ise çocuklara bol bol resimli kitap okumaktır.

Okumayı Öğrenen Çocuk Neden Kitaptan Soğur?

Birçok aile şu dertten muzdariptir: “Okula başlamadan önce yüzlerce kitap okurduk, okumayı öğrendi ve kitaptan tamamen soğudu.”

Uzman gözüyle bunun sebebi çok açıktır: Çocuk okumayı öğrenene kadar kitap okuma saati, anne/babasıyla sarılıp şefkat gördüğü, sohbet ettiği, güven dolu konforlu bir alandır. Ancak çocuk kendi başına okumayı öğrendiğinde ebeveyn “Artık kendin okuyabilirsin” diyerek geri çekilir. Zorlu bir okuma sökme sürecinden geçen ve o şefkatli anı kaybeden çocuk için kitap okumak artık keyif değil, yorucu bir angarya ve yalnızlıktır.

Bu yüzden çocuğunuz okumayı öğrense bile uyku öncesi okuma ritüelinizi bozmayın. Ödev olan “Ela lale el ele” okumalarını çocuk kendi yapsın ama akşamları o büyülü hikayeleri siz ona okumaya, sarılıp sohbet etmeye devam edin.

Büyük Yaşlar İçin Resimli Kitaplar

Son olarak; çocuğunuz 2. veya 3. sınıfa geçti diye, resimli kitap okumak istediğinde “Sen artık büyüdün, bunları geçtik, roman oku” diyerek ona engel olmayın. Önemli olan çocuğun okumayla kurduğu bağın sürmesidir. Kalın kitaplar yerine bol illüstrasyonlu klasiklere, çizgi romanlara veya yaşlarına uygun görsel ağırlıklı kitaplara yönelmeleri, onları dijital ekranların büyüsünden uzak tutacak en güvenli sığınaktır.

Bizler Pēji Books olarak 100 metrelik kısa koşular yapmıyoruz; bir okur yetiştirerek hayat boyu sürecek bir maraton koşuyoruz. Kitaplarla dolu, şefkatli ve hayal gücü yüksek bir yolculukta buluşmak dileğiyle!